Төөгү > Сарыг шажынның Уранхайга келгени

Манчы-кыдаттар Уранхайның девискээрин эжелеп алгаш, дириг артып каан чонну 10 чыл иштинде чагырып чадап каан чүве-дир. Дыка берге улус-тур база, аажы-чаңы дендии берге, манчы-кыдаттарга чагыртыр ужур чок. Биске келген эжелекчи улустарың Манчы-Хаанга хомудаан-дыр: “Уранхайларны чагырып чадап калдывыс. Үндүрүг-даа хавырарга чүнү-даа бербес, хоржок, хей” дээн. “Канчаарыл?” дээрге, “ам канчаар боор, Тибеттен 1500 ламадан Уранхайже киир сывыртаңар, ол улустуң бажын төөретсин” дээн-дир, Манчы-Хаан.

Ламалар биске келгештиң “ша-цинь, ша-цинь” деп-ле турар болган. “Чүвүр чок шалдаң, сарыг хептиг улус-ла-дыр бо. Кандай чиктиг улус апарды бо? Чүү-деп турар улус боор бо?” деп турган-дыр, тывалар. Ооң соонда, бир кижиң тургаштың: “Шацин” дээрге тейлеңер деп турары ол шээй” дээн. “Ам канчаар, Манчы-Кыдат дарлалының адаанда улус тейлээр болган-дыр” деп-ле. Сарыг хевин “сарыг” кылгаш, “шацин” деп сөзүн “шажын” кылдыр адаан. “Шацин” дээрге "ша Цинь" дээни-дир, Цинь империязының Манчы-Хааны дээш тейлеңер дээни ол. Эжелекчи шажын-дыр ол. Тыва, түрк дылда “шажын” деп сөс чок турган, “ша Цинь” деп манчы-кыдат сөс-түр, оон укталган.

Манчы-Кыдат эжелелдиң соондан келген ламалар Цинь империязының Манчы-Хаанның чарлыынга даянып алгаш тыва чонну дорамчылап, хилинчектеп, бастып турганы шын. Эр кижилерни өг-оранындан сывыртап, мегелеп ырады айбылап, азы Бээжинче тевелерге чиң сөөртүр улуска кошкаш ийи-үш ай иштинде алган кадайы, ажы-төлүнден чарып турган. Чок болза Манчы-Хаанга үндүрүг төлеп шыдавааны дээш тос эрииге өлүр шаажыладып турган. Ламаларның херээженнерни күчүлеп, дорамчылап турганы, Уранхай чуртунга көстүп көрбээн чүдек аарыгларны – паш аарыы, быттар, дымаа, кодур аарыы – таратканы үттүндурбаан. Мындыг багай, каржы дарлалга удурланган камнарны ламалар манчы-кыдаттарның салып каан ноян, дүжүметтеринге дорамчыладып, авыястап, хоптап-нүгүлдеп тургаш узуткадып турган чүве-дир.

Ламалар чок болу берген кижини үдеп номчулга кылганы дээш мал-магынын, чок болза чурттап орган өөн-даа алгаш баар турган, бай-шыдалдыг-даа кижини ядарадып кааптар турган. “Чутта ыт семириир, аарыгда лама семириир” деп үлегер домак оон үнген.

Манчы-Кыдаттың дарлалы болгаш Уранхайга келген буддизмниң адыры бистиң чонувустуң сүлдезинге дыка-ла аар халалыг болган. (из доклада графа А.П. Беннигсена)

Ламалар сарыг шажынны тыва чонга нептередир дээш, Уранхайны Цинь империязы эжелээнден бээр, 50 хире чыл оралдашкан. Тыва чон ол шажынны хүлээп албас боорга, бурун шагда Уйгур күрүнениң Богда бурхан өөредиин хүлээп чораанын ажыглааш, Богда бурхан өөредиин тарадып эгелей бээрге, тыва чон Богда бурханны хүлээп алган. Чүгле сувурганнарны Уранхайның девискээринге тутпазын тыва чон чедип алган турган. Бурун шагдан камнарның дагып чорааны овааларны кам-даа кижи, лама-даа кижи деңнежип алгаш дагыырын база чедип алган.

Бурунгу түрк чоннарның бурганы мөңге көк Деңгер-Хайыракан турган. Ынчангаш, “өршээ, Хайыракан!” деп бургандан өршээлди дилеп ап, чалбарып чораан. Ынчаарга, бистиң өгбелеривис Богда бурганны Хайыракан бурганга дөмейлеп, сүзүглеп турганнар. “Өршээ, Богда!”, “аа Богда!, “оо Богда!” деп кортканда-даа, өөрээнде-даа бо кыйгырыгларны чугааланыр турган, ам-даа ындыг сөстер артып каан-дыр. Бо сөстерде “өршээ, Хайыракан!” деп Кам чүдүлгеге ажыглап чораан кыйгырыгга дөмейзимээр чүүлдер бар боорга ажыглалга кирген сөстер-дир. “Өршээ, Хайыра-Хаан!” деп сүзүглелдиң, чүдүлгениң ол сөзүн тывалар “өршээ, Хайыракан!” деп чалбарыыр чорааннар.

Амгы-даа үеде “өршээ, Хайыракан!” азы “өршээ, Богда!” деп чоруур улус хөй. Кол чүүл канчаар адаарында эвес, а кижиниң угаан-бодалында, бурганны канчаар бодап, хүлээп ап турарында болур. Адыгны-даа, кижини-даа Деңгер Алдын Хүннүвүс дег чырык, чылыг, чайынналчак кылдыр дүрзүлээй-ле. Кол-ла чүүл – кижи бүрүзү бурганга дөмей-ле бүзүреп чоруурунда. Кижи амытан бедик мээ медерелдиг чурттап чорууру ол ында.